Kleurmutaties bij papegaaien: genetica eenvoudig uitgelegd
Bijgewerkt op
Blauw, lutino, kaneel, gemengd… Kleurmutaties zijn een bron van fascinatie voor fokkers van parkieten en papegaaien. Maar hoe weet men welke kleuren er uit een koppel zullen voortkomen? Dat hangt volledig af van de wijze waarop de mutatie wordt overgedragen: recessief, geslachtsgebonden of dominant. Hieronder wordt de essentie op eenvoudige wijze uitgelegd, aan de hand van kruisingstabellen.
Wat is een mutatie?
Een mutatie is een verandering in een gen die de kleur van het verenkleed wijzigt ten opzichte van de wilde, zogenaamde „voorouderlijke” vogel. Deze treedt spontaan op, zowel in de natuur als in de fokkerij, waar fokkers deze behouden en vastleggen. Een mutatie verandert noch het karakter, noch de behoeften van de vogel.
Recessief
Verborgen
Beide ouders moeten de mutatie doorgeven voordat een jong deze tot uiting brengt.
Geslachtsgebonden
Van de vader op de dochters
Vrouwtjes vertonen het vaker; zij kunnen nooit drager zijn.
Dominant
Zichtbaar
Eén ouder volstaat; er bestaan geen verborgen dragers.
Notatie van fokkers: „groen / blauw” betekent een groene vogel die drager is van blauw. Hij ziet er wild uit, maar geeft de mutatie door aan een deel van zijn jongen.
De recessieve mutatie
Voorbeeld: de blauwe mutatie bij de Barnard-parkiet. Een jong is alleen blauw als het het blauwe gen van beide ouders erft.
| Mannetje × vrouwtje | Groen | Groen / blauw | Blauw |
|---|---|---|---|
| Groen | Groen | Groen, groen / blauw | Groen / blauw |
| Groen / blauw | Groen, groen / blauw | Groen, groen / blauw, blauw | Groen / blauw, blauw |
| Blauw | Groen / blauw | Groen / blauw, blauw | Blauw |
Deze resultaten gelden zowel voor mannetjes als voor vrouwtjes. Een groen jong van een drager kan al dan niet drager zijn: alleen een paringstest of een DNA-test kan hierover uitsluitsel geven.
De geslachtsgebonden mutatie
Voorbeeld: de kaneelmutatie bij de Pennant-parkiet. Bij vogels is het het vrouwtje dat slechts één geslachtschromosoom Z heeft: zij drukt de mutatie dus uit zodra zij deze van haar vader ontvangt, en kan er nooit drager van zijn.
| Mannetje × vrouwtje | Rood vrouwtje | Kaneelkleurig vrouwtje |
|---|---|---|
| Rood mannetje | Rode mannetjes, rode vrouwtjes | Rode / kaneelkleurige mannetjes, rode vrouwtjes |
| Rood / kaneelkleurig mannetje | Rode of rode/kaneelkleurige mannetjes, rode of kaneelkleurige vrouwtjes | Rode / kaneelkleurige mannetjes of kaneelkleurige mannetjes, rode of kaneelkleurige vrouwtjes |
| Kaneelkleurig mannetje | Rode / kaneelkleurige mannetjes, kaneelkleurige vrouwtjes | Kaneelkleurige mannetjes en vrouwtjes |
De kruising tussen een kaneelkleurig mannetje en een wildtype vrouwtje levert automatisch geslachtsgebonden nakomelingen op: alle mannetjes hebben het uiterlijk van het wildtype, alle vrouwtjes zijn kaneelkleurig.
De dominante mutatie
Voorbeeld: de donkere factor bij de Catherine-parkiet. Eén enkel gen volstaat om deze tot uiting te brengen; twee genen zorgen voor een nog donkerdere kleur (olijfgroen).
| Mannetje × vrouwtje | Groen | Donkergroen | Olijfgroen |
|---|---|---|---|
| Groen | Groen | Groen, donkergroen | Donkergroen |
| Donkergroen | Groen, donkergroen | Groen, donkergroen, olijfgroen | Donkergroen, olijfgroen |
| Olijfgroen | Donkergroen | Donkergroen, olijfgroen | Olijfgroen |
Veelvoorkomende variaties per soort
| Soort | Veelvoorkomende variaties |
|---|---|
| Grasparkiet | Blauw, lutino, albino, opaline, kaneel, bont, paars: tientallen combinaties |
| Valkparkieten | Lutino, parel, bont, kaneel, wit gezicht |
| Dwergpapegaaien | Lutino, blauw, paars, pastel, opaline, bont |
| Hemelse parkiet | Blauw, geel, wit, gemêleerd, kaneel |
| Groenwangconure | Ananas, kaneel, turkoois, gele flanken |
| Halsbandparkiet | Blauw, lutino, grijs, turkoois, kaneel |
Sommige mutaties gaan gepaard met kwetsbaarheden: lutino- en albino-vogels zijn gevoelig voor fel licht, en inteelt die wordt toegepast om een kleur te stabiliseren, verzwakt de bloedlijnen. Kruis regelmatig met niet-verwante wilde vogels.
Wetenschappelijk nieuws: het verlies aan genetische diversiteit bij een bedreigde papegaai.
Veelgestelde vragen
Wat is een drager?
Een drager ziet er wild uit, maar bezit een recessief of geslachtsgebonden mutatiegen dat hij aan zijn jongen kan doorgeven. Dit wordt aangegeven met een streepje: groen / blauw.
Kan een vrouwtje drager zijn van een geslachtsgebonden mutatie?
Nee. Bij vogels heeft het vrouwtje slechts één Z-chromosoom: als zij de mutatie ontvangt, komt deze tot uiting. Alleen mannetjes kunnen drager zijn.
Hoe krijgt men blauwe jongen?
De blauwe mutatie is recessief: beide ouders moeten drager zijn van het blauwe gen of dit tot uiting brengen. Twee blauwe vogels krijgen uitsluitend blauwe jongen.
Veranderen mutaties het karakter van de vogel?
Nee, een kleurmutatie verandert noch het karakter, noch de behoeften. Sommige mutaties, zoals de lutino, kunnen echter gepaard gaan met lichtgevoeligheid.